Grzegorz Przemyk: pobicie i śledztwo skierowane przeciw niewinnym

Ostrzeżenie: tekst dotyczy śmiertelnego pobicia młodego człowieka i represji wobec świadków.

Grzegorz Przemyk miał 18 lat. 12 maja 1983 roku świętował z kolegami zdaną maturę. Po interwencji funkcjonariuszy trafił do komisariatu przy ulicy Jezuickiej na warszawskim Starym Mieście. Dwa dni później zmarł wskutek obrażeń wewnętrznych. [1]

Jego śmierć stała się początkiem kolejnej krzywdy. Zamiast rzetelnego ustalenia odpowiedzialności uruchomiono działania, które miały ochronić milicjantów i obciążyć ludzi przewożących pobitego karetką.

Świadek z komisariatu

Przemyk nie miał przy sobie dokumentu tożsamości. Na komisariat udał się z nim Cezary Filozof. Był świadkiem przemocy i później przekazał, że kolegę bili funkcjonariusze. Jego relacja utrudniała przedstawienie wydarzeń tak, jakby obrażenia powstały dopiero po wyjściu z budynku. [1][2]

Z komisariatu wezwano pogotowie. Przemyk trafił do placówki medycznej, potem do domu. Gdy jego stan się pogorszył, konieczna była hospitalizacja. Zmarł 14 maja, na kilka dni przed dziewiętnastymi urodzinami. [1]

Kolejność tych miejsc została następnie wykorzystana do budowania innej wersji zdarzeń. Ponieważ między pobiciem a śmiercią upłynął czas, można było próbować przenieść uwagę na osoby, które miały z nim kontakt później. Samo istnienie kolejnych etapów transportu i leczenia nie stanowiło jednak dowodu, że to tam doszło do napaści.

Sanitariusze w roli oskarżonych

IPN opisuje naciski na prokuratorów, zastraszanie świadków i działania wymierzone w prawników pomagających rodzinie. W procesie z 1984 roku skazano dwóch sanitariuszy. Milicjanci zostali uniewinnieni. Opracowania historyczne przedstawiają ten wynik jako rezultat manipulowania postępowaniem. [3]

Wymuszone samoobciążenie nie staje się wiarygodne dlatego, że zapisano je w protokole. Dokument wymaga zbadania warunków, w jakich powstał, oraz porównania z pozostałymi dowodami. W sprawie Przemyka właśnie pozorna urzędowa poprawność materiału mogła przesłaniać sposób jego uzyskania.

Dla pracowników pogotowia oznaczało to własne postępowania i represje. Nie byli jedynie epizodem w historii śmierci maturzysty. Przenoszenie odpowiedzialności wytworzyło następnych pokrzywdzonych.

Naciski opisane w dokumentach

W komunikacie z 2013 roku IPN przedstawił ustalenia dotyczące roli władz PRL. Przytoczył między innymi zeznania prokuratora Franciszka Ruska o naciskach na treść komunikatu prasowego i kierunek postępowania. Opisał również przedstawianie sprawy na posiedzeniach najwyższych władz partyjnych. [4]

Z tych materiałów wynika, że spór nie dotyczył jedynie oceny pojedynczego zeznania. Przedmiotem nacisku był sam zakres śledztwa: to, kogo należy podejrzewać i jak przedstawić sprawę publicznie.

Zeznania Ruska pozwalają prześledzić, jak polityczne oczekiwania przekładano na pracę prokuratury. Oprócz samych przesłuchań kontrolowano wiadomości, które miały trafić do opinii publicznej. [4]

Inwigilacja zamiast ochrony świadka

Osobne działania skierowano przeciw Cezaremu Filozofowi i jego rodzinie. W opisie postępowania dotyczącego Czesława Kiszczaka IPN wymienia sprawy operacyjne „Świadek” i „Junior”, podsłuch oraz wykorzystywanie informacji z życia osobistego. Miało to służyć oddziaływaniu na świadka pobicia. [5]

Ten element pokazuje, dlaczego trudno traktować relacje z tamtego okresu tak, jakby wszystkie strony mogły swobodnie przedstawiać swoje stanowisko. Osoba składająca zeznania mogła jednocześnie pozostawać obiektem działań służb zainteresowanych konkretnym wynikiem sprawy.

Nie chodzi tylko o bezpośrednią groźbę podczas przesłuchania. Presję może tworzyć również wiedza, że obserwuje się rodzinę, gromadzi informacje prywatne i szuka sposobu podważenia wiarygodności świadka.

Postępowania po zmianie ustroju

Po 1989 roku sprawę podejmowano ponownie. Nie doprowadziło to do pełnego rozliczenia. IPN wskazuje, że prawomocnie skazany Arkadiusz Denkiewicz uniknął odbycia kary ze względów zdrowotnych. Pozostałe postępowania napotykały kolejne przeszkody. [1]

Śledztwo dotyczące utrudniania wyjaśnienia śmierci Przemyka, w którym podejrzanym był Kiszczak, umorzono w 2012 roku z powodu przedawnienia. Taka podstawa zakończenia sprawy nie jest równoznaczna z wyrokiem ustalającym, że zarzucane działania nie miały miejsca. Jednocześnie nie wolno nazywać jej skazaniem. [5]

Ojciec Grzegorza, Leopold Przemyk, skierował skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. 17 września 2013 roku Trybunał stwierdził naruszenie proceduralnej części artykułu 2 Konwencji: Polska nie zapewniła wystarczająco skutecznego postępowania dotyczącego śmierci jego syna. Przyznał ojcu 20 tysięcy euro zadośćuczynienia. W uzasadnieniu wskazał między innymi powtarzające się uchylanie wyroków i długie okresy bezczynności. [6]

Pamięć o człowieku, nie tylko o sprawie

Przemyk był synem poetki i działaczki opozycyjnej Barbary Sadowskiej. Jego pogrzeb zgromadził wielotysięczny tłum. W dokumentacji zachowały się fotografie ludzi idących przez Warszawę, kolegów niosących trumnę i gestów solidarności. [1]

Zdjęcia pogrzebu pokazują również skalę solidarności z rodziną. Na ulicach pojawili się ludzie, którzy nie przyjmowali oficjalnego sposobu przedstawiania śmierci osiemnastolatka.

W naszym archiwum oznaczenie „Cold Case” sygnalizuje niepełne rozliczenie. Nie oznacza, że nie wiadomo, gdzie Przemyk został pobity, ani że wersja obciążająca sanitariuszy jest równorzędna z ustaleniami historycznymi. Ta różnica jest istotna dla pamięci zarówno o nim, jak i o ludziach skrzywdzonych przez fałszywe oskarżenia.

Źródła

1. IPN: 40. rocznica śmierci Grzegorza Przemyka.
2. IPN: katalog materiałów dotyczących Grzegorza Przemyka.
3. IPN: Zbrodnia i kłamstwa.
4. IPN: ustalenia dotyczące wpływu władz na postępowanie.
5. IPN: postępowania dotyczące Czesława Kiszczaka.
6. ETPC: Przemyk przeciwko Polsce, wyrok z 17 września 2013 roku, polski przekład.