Jack Unterweger: Poeta-Zabójca z Wiednia i Największe Kłamstwo Resocjalizacji

Wstęp

Wiedeń, początek lat 90. XX wieku. Austria przeżywa kulturalny fenomen – z więzienia wychodzi człowiek, który zamienił celę na scenę literacką. Jack Unterweger, skazany za brutalne morderstwo, po piętnastu latach za kratami stał się symbolem resocjalizacji, ulubiańcem mediów i autorem książek. Intelektualiści walczyli o jego uwolnienie, kobiety padały u jego stóp, a redakcje gazet biły się o jego teksty. Nikt nie podejrzewał, że za maską czarującego pisarza kryje się bezlitosny drapieżnik, który już planuje kolejne zbrodnie. Historia Jacka Unterwegera to opowieść o tym, jak łatwo zło potrafi przywdziać maskę dobra – i jak drogo za to płacą niewinni ludzie.

Dzieciństwo w cieniu przemocy

Johann „Jack” Unterweger przyszedł na świat 16 sierpnia 1950 roku w Judenburg, małym miasteczku w Styrii. Jego matka, Theresia Unterweger, była austriacką prostytutką, a ojciec – amerykańskim żołnierzem stacjonującym w powojennej Austrii, którego tożsamość nigdy nie została w pełni ustalona. Jack nigdy go nie poznał.

Pierwsze lata życia Unterwegera to pasmo zaniedbań i przemocy. Matka przekazała go pod opiekę swojego ojca – alkoholika, który traktował wnuka z wyjątkową brutalnością. Dziadek stosował przemoc fizyczną i psychiczną, regularnie upijał się do nieprzytomności, a dziecko traktował jako obiekt frustracji. Młody Jack dorastał w atmosferze ciągłego strachu, poniżenia i emocjonalnego chłodu.

Już jako nastolatek Unterweger zaczął przejawiać zachowania antyspołeczne. Pierwsze problemy z prawem miał w wieku zaledwie szesnastu lat – kradzieże, napady, agresywne zachowanie wobec kobiet. Psychologowie, którzy go później badali, wskazywali, że wczesnodziecięce traumy – porzucenie przez matkę-prostytutkę, przemoc ze strony dziadka – ukształtowały w nim głęboką nienawiść do kobiet, zwłaszcza tych, które kojarzyły mu się z matką.

W latach 60. i 70. Unterweger wielokrotnie trafiał do zakładów poprawczych i aresztów. Jego rejestr obejmował kradzieże z włamaniem, rozboje, fałszowanie dokumentów, a także napaści na kobiety. Był człowiekiem niestabilnym, impulsywnym i skrajnie narcystycznym. Jednak posiadał też coś, co odróżniało go od typowych drobnych przestępców – charyzmę i inteligencję, które potrafił wykorzystać do manipulowania otoczeniem.

Pierwsze morderstwo – sprawa Margaret Schäfer

W 1974 roku, w wieku 24 lat, Jack Unterweger popełnił zbrodnię, która po raz pierwszy ujawniła prawdziwą głębię jego okrucieństwa. Jego ofiarą padła osiemnastoletnia Margaret Schäfer, Niemka pracująca jako prostytutka.

Unterweger zabrał ją na przejażdżkę samochodem, po czym zawiózł w ustronne miejsce. Tam pobił ją, zmusił do rozebrania się, a następnie udusił własnym krawatem. Ciało porzucił w lesie. Sposób zabójstwa – duszenie za pomocą elementu garderoby – stanie się później jego charakterystycznym „podpisem”, choć w tamtym momencie nikt tego jeszcze nie wiedział.

Śledztwo nie trwało długo. Unterweger został szybko zidentyfikowany i zatrzymany. Podczas procesu nie okazywał skruchy. Sąd skazał go na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Wydawało się, że historia Jacka Unterwegera jako wolnego człowieka dobiegła końca.

Metamorfoza za kratkami – narodziny „pisarza”

To, co wydarzyło się w ciągu następnych piętnastu lat, jest jedną z najbardziej zdumiewających historii w dziejach europejskiej kryminologii. Za murami zakładu karnego w Stein an der Donau Jack Unterweger przeszedł pozorną metamorfozę, która oszukała cały kraj.

Unterweger zaczął pisać. Początkowo były to wiersze i krótkie opowiadania, które wysyłał do literackich czasopism. Jego styl był surowy, bezpośredni, nasycony doświadczeniem życia na marginesie społeczeństwa. Krytycy literaccy byli zachwyceni – oto autentyczny głos z „drugiej strony”, człowiek, który poznał ciemność i teraz opisywał ją z artystyczną wrażliwością.

W 1984 roku ukazała się jego autobiografia pt. „Fegefeuer oder die Reise ins Zuchthaus” (Czyściec, albo podróż do więzienia), która stała się bestsellerem w Austrii. Książka opisywała jego trudne dzieciństwo, przestępcze życie i rzekome duchowe odrodzenie za kratami. Media oszalały. Unterweger stał się symbolem nadziei – żywym dowodem na to, że nawet najgorszy przestępca może się zmienić.

Kampania o uwolnienie

Wokół osoby Unterwegera powstał prawdziwy ruch społeczny domagający się jego uwolnienia. Wśród jego zwolenników znaleźli się wybitni austriaccy intelektualiści, pisarze, politycy i artyści. Pisali petycje, organizowali wieczory literackie, apelowali do prezydenta o łaskę. Argument był jeden: ten człowiek się zmienił, a jego talent literacki jest tego dowodem.

W maju 1990 roku, po piętnastu latach więzienia, Jack Unterweger wyszedł na wolność. Prezydent Austrii Kurt Waldheim podpisał akt ułaskawienia. Media witały go jak bohatera. Był zapraszany do telewizji, udzielał wywiadów, prowadził programy kulturalne. Stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci w Austrii – elegancki, wymowny, w białym garniturze i z szerokim uśmiechem.

Nikt nie wiedział, że maska właśnie pękała.

Powrót do zabijania – seria morderstw 1990-1992

Zaledwie kilka miesięcy po wyjściu z więzienia Jack Unterweger zaczął zabijać ponownie. Tym razem jednak działał znacznie ostrożniej i na znacznie większą skalę.

Ofiary w Austrii

Pierwszą ofiarą po uwolnieniu była Blanka Bockova, czeska prostytutka, której ciało znaleziono w lasach pod Pragą na początku 1991 roku. Została uduszona – podobnie jak Margaret Schäfer siedemnaście lat wcześniej – elementem garderoby, w tym przypadku rajstopami.

W ciągu następnych miesięcy w Austrii i krajach sąsiednich zaczęły pojawiać się ciała zamordowanych kobiet. Wszystkie ofiary łączył ten sam profil – były prostytutkami, zostały udusone przy pomocy elementu bielizny lub odzieży, a ich ciała porzucano w zalesionych, odludnych miejscach.

Ofiary austriackie obejmowały między innymi:

• Brunhilde Masser – znaleziona w lesie pod Grazem w październiku 1990 roku
• Heidemarie Hammerer – zamordowana w Bregenz nad Jeziorem Bodeńskim w grudniu 1990 roku
• Elfriede Schrempf – odnaleziona w lesie w Styrii w marcu 1991 roku

Morderstwa w Los Angeles

W czerwcu 1991 roku Unterweger poleciał do Los Angeles jako „dziennikarz” – pisał rzekomo artykuł o prostytucji i przestępczości w Stanach Zjednoczonych. W rzeczywistości podróż miała zupełnie inny cel.

W ciągu zaledwie kilku tygodni pobytu w Los Angeles zamordował trzy kobiety:

• Shannon Exley – 35-letnia prostytutka znaleziona w zaroślach
• Irene Rodriguez – 33-letnia kobieta uduszona i porzucona przy autostradzie
• Sherri Ann Long – 26-latka, której ciało znaleziono w kanale

Wszystkie trzy ofiary zostały udusone stanik lub innym elementem bielizny. Sposób działania był identyczny jak w Austrii – i to właśnie ta powtarzalność stała się kluczem do jego zguby.

Ofiary w Czechach

Oprócz morderstw w Austrii i Los Angeles, Unterweger zabijał również w Pradze i innych czeskich miastach, dokąd podróżował „w celach dziennikarskich”. Łączna liczba jego ofiar szacowana jest na co najmniej dwanaście kobiet, choć wiele zabójstw mogło pozostać nieodkrytych.

Śledztwo – kiedy puzzle zaczynają do siebie pasować

Przełom w sprawie nastąpił dzięki międzynarodowej współpracy policyjnej. W 1991 roku austriacki inspektor August Schenner zauważył niepokojące podobieństwo między serią nierozwiązanych morderstw prostytutek a modus operandi Unterwegera z 1974 roku.

Profil sprawcy

Kluczowym elementem śledztwa stał się profil kryminalistyczny. Wszystkie ofiary:

1. Były prostytutkami – dokładnie jak Margaret Schäfer z 1974 roku
2. Zostały uduszone elementem odzieży – rajstopami, stanik, paskiem
3. Ich ciała porzucano w lasach lub zaroślach – z dala od głównych dróg
4. Na zwłokach znajdowano specyficzny sposób wiązania – tzw. „węzeł Unterwegera”, charakterystyczny supełek, który stał się kluczowym dowodem

Współpraca z FBI

Wiedeńska policja nawiązała kontakt z FBI po tym, jak odkryto, że trzy z morderstw miały miejsce w Los Angeles – dokładnie w okresie, gdy Unterweger przebywał w tym mieście. Amerykańscy śledczy potwierdzili, że modus operandi morderstw w LA był identyczny ze sprawami austriackimi.

FBI udostępniło materiały dowodowe, w tym nagrania z kamer monitoringu, które potwierdzały obecność Unterwegera w dzielnicach, gdzie przebywały ofiary. Dodatkowo sprawdzono rachunki z jego karty kredytowej – dokładnie pokrywały się z datami i miejscami morderstw.

Reakcja mediów

Kiedy media dowiedziały się, że celebryta-pisarz jest podejrzanym w sprawie seryjnych morderstw, Austria przeżyła szok. Wielu intelektualistów, którzy walczyli o uwolnienie Unterwegera, zamilkło lub próbowało się dystansować. Niektórzy jednak nadal bronili go publicznie, twierdząc, że to „polowanie na czarownice”.

Ucieczka i zatrzymanie

Kiedy Unterweger dowiedział się o toczącym się przeciwko niemu śledztwie, nie czekał na zatrzymanie. W lutym 1992 roku uciekł z Austrii, używając fałszywych dokumentów. Wraz ze swoją ówczesną partnerką, modelką Biancą Mrak, podróżował przez Szwajcarię, Francję i Kanadę.

Międzynarodowy list gończy Interpolu doprowadził do jego zatrzymania w Miami na Florydzie 27 lutego 1992 roku. Unterweger został aresztowany przez agentów FBI i US Marshals w luksusowym hotelu, w którym mieszkał, podając się za austriackiego biznesmena.

Podczas aresztowania zachowywał się z typową dla siebie arogancją – ubrany w elegancki garnitur, z szerokim uśmiechem zapewniał, że to „nieporozumienie”. Został deportowany do Austrii, gdzie oczekiwał go proces.

Proces – spektakl i tragedia

Proces Jacka Unterwegera rozpoczął się 20 kwietnia 1994 roku w sądzie w Graz i trwał ponad dwa miesiące. Był to jeden z najgłośniejszych procesów karnych w historii Austrii, śledzony przez media z całego świata.

Linia obrony

Unterweger konsekwentnie zaprzeczał winie. Jego obrońcy argumentowali, że dowody poszlakowe nie wystarczają do skazania, a podobieństwo modus operandi może być przypadkowe. Sam oskarżony wystąpił przed sądem z charyzmatycznym przemówieniem, w którym przedstawiał się jako ofiara systemu – człowiek, który się zmienił, a teraz jest ścigany za swoje przeszłe grzechy.

Dowody

Prokuratura przedstawiła obszerny materiał dowodowy:

• Analiza włókien – w samochodzie Unterwegera znaleziono włókna odzieży ofiar
• Zeznania świadków – kilka prostytutek rozpoznało Unterwegera jako klienta, który zachowywał się agresywnie
• Dokumentacja podróży – rachunki z hoteli i kart kredytowych plasowały go w miejscach i czasach kolejnych morderstw
• Profil psychologiczny – biegli wskazali na klasyczny wzorzec seryjnego mordercy z eskalacją przemocy
• „Węzeł Unterwegera” – specyficzny sposób wiązania, identyczny we wszystkich sprawach

Wyrok

30 czerwca 1994 roku ława przysięgłych uznała Jacka Unterwegera winnym dziewięciu morderstw. Został skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności bez możliwości ubiegania się o warunkowe zwolnienie.

Samobójstwo

Tej samej nocy, zaledwie kilka godzin po ogłoszeniu wyroku, Jack Unterweger popełnił samobójstwo w swojej celi. Powiesił się na sznurówce od sportowych butów – używając dokładnie tego samego typu węzła, którym dusił swoje ofiary. Ta makabryczna symetria wstrząsnęła nawet doświadczonymi śledczymi. Unterweger miał 43 lata.

Analiza psychologiczna

Eksperci psychiatryczni, którzy badali Unterwegera, wskazywali na klasyczny obraz narcystycznego psychopaty z głębokimi zaburzeniami osobowości.

Profil psychologiczny

Unterweger wykazywał cechy typowe dla najniebezpieczniejszych seryjnych morderców:

• Skrajny narcyzm – przekonanie o własnej wyjątkowości, potrzeba podziwu i adoracji
• Brak empatii – całkowita niezdolność do współczucia ofiarom
• Powierzchowny urok – umiejętność manipulowania otoczeniem i budowania fasady normalności
• Nienawiść do kobiet – głęboko zakorzeniona mizoginia, prawdopodobnie związana z porzuceniem przez matkę-prostytutkę
• Kompulsywna potrzeba kontroli – mordowanie dawało mu poczucie absolutnej władzy nad ofiarą
• Rytualizacja zbrodni – powtarzalny modus operandi wskazywał na głęboką potrzebę odtwarzania określonego scenariusza

Pozorna resocjalizacja

Sprawa Unterwegera stała się jednym z najbardziej spektakularnych przykładów nieudanej resocjalizacji w historii europejskiej kryminologii. Eksperci podkreślali, że psychopatia – w odróżnieniu od wielu innych zaburzeń psychicznych – jest niezwykle trudna do leczenia, a psychopaci potrafią z łatwością symulować zmianę, manipulując terapeutami i komisjami penitencjarnymi.

Wpływ na kulturę i system prawny

Debata o resocjalizacji

Sprawa Unterwegera wywołała w Austrii i całej Europie burzliwą debatę na temat resocjalizacji skazanych za ciężkie przestępstwa. Krytycy systemu wskazywali, że:

• Komisje penitencjarne opierały się na powierzchownych ocenach zachowania skazanych
• Intelektualiści i media romantyzowali postać przestępcy, ignorując ryzyko recydywy
• Brak narzędzi do obiektywnej oceny stopnia resocjalizacji psychopatów umożliwił manipulację
• System ułaskawień nie uwzględniał wystarczająco bezpieczeństwa publicznego

W kulturze masowej

Sprawa Unterwegera stała się inspiracją dla licznych produkcji:

• Film dokumentalny „Jack Unterweger: Poet of Death”
• Książka Johna Leake’a „Entering Hades” (2007)
• Liczne programy dokumentalne i podcasty true crime
• Spektakle teatralne i radiowe w Austrii i Niemczech

Postać Unterwegera fascynuje do dziś jako przykład tego, jak łatwo społeczeństwo daje się manipulować charyzmatycznym jednostkom – i jak niebezpieczne może być to zauroczenie.

Podsumowanie

Jack Unterweger pozostaje jedną z najbardziej niepokojących postaci w historii europejskiej kryminologii. Nie dlatego, że jego zbrodnie były szczególnie brutalne – choć były przerażające – ale dlatego, że potrafił oszukać cały kraj. Jego historia jest ostrzeżeniem przed naiwnością, przed wiarą w piękne słowa i błyskotliwy uśmiech, gdy za nimi kryje się pustka i mrok.

Dwanaście kobiet zapłaciło życiem za to, że Austria uwierzyła w bajkę o resocjalizacji poety. Intelektualiści, którzy walczyli o jego uwolnienie, musieli zmierzyć się z nieznośnym ciężarem odpowiedzialności. A system prawny był zmuszony do głębokiej rewizji procedur warunkowego zwalniania.

Jack Unterweger – poeta, celebryta, seryjny morderca. Trzy twarze jednego człowieka, z których tylko ostatnia była prawdziwa.